Proof of Stake: τι είναι, από πού ήρθε και πώς λειτουργεί στην πράξη

Το proof of stake (απόδειξη συμμετοχής) είναι ένας μηχανισμός συναίνεσης, δηλαδή ένα σύνολο κανόνων με τους οποίους χιλιάδες υπολογιστές συμφωνούν σε μία κοινή ιστορία συναλλαγών. Σε αυτόν, το δικαίωμα συμμετοχής εξασφαλίζεται με νομίσματα που δεσμεύεις ως εγγύηση και που μπορείς να χάσεις αν εξαπατήσεις [1].

Το πρόβλημα που λύνει είναι παλιό και δύσκολο. Πώς συμφωνούν υπολογιστές που δεν γνωρίζονται και δεν εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον, όταν κάποιοι από αυτούς μπορεί να λένε ψέματα και δεν υπάρχει τράπεζα ή διαχειριστής στη μέση να κρατά το blockchain (αλυσίδα μπλοκ: το κοινό αρχείο όλων των συναλλαγών); Το Bitcoin το έλυσε με το proof of work (απόδειξη εργασίας: το δικαίωμα να γράψεις το επόμενο μπλοκ το κερδίζεις ξοδεύοντας υπολογιστική ισχύ και ρεύμα). Το proof of stake κρατά την ιδέα ότι η συμμετοχή πρέπει να κοστίζει, αλλά αντικαθιστά το ρεύμα με κεφάλαιο που τίθεται σε κίνδυνο.

Το Ethereum έκανε τη μετάβαση στις 15 Σεπτεμβρίου 2022 [2]. Στις 3 Οκτωβρίου 2026 είχε δεσμευμένα 43,7 εκατομμύρια ETH, το 35,77% της προσφοράς, σε 872.681 ενεργούς validators (επικυρωτές: όσοι δεσμεύουν νομίσματα για να ελέγχουν και να παράγουν μπλοκ) [3].

Σε αυτό το άρθρο θα δείτε από πού ήρθε η ιδέα, πώς λειτουργεί βήμα βήμα με ένα πραγματικό μπλοκ, ποιοι αριθμοί την κρατούν όρθια, τι θυσιάζει, τι έχει πάει στραβά και ποιες κριτικές μένουν ανοιχτές. Το κείμενο είναι ενημερωτικό και δεν αποτελεί επενδυτική συμβουλή.

Το πρόβλημα που λύνει

Φανταστείτε ένα λογιστικό βιβλίο που δεν το κρατά κανείς συγκεκριμένα, αλλά αντίγραφό του έχουν χιλιάδες κόμβοι (υπολογιστές που τρέχουν το λογισμικό του δικτύου). Κάθε λίγο κάποιος πρέπει να προσθέσει την επόμενη σελίδα. Αν δύο κόμβοι προτείνουν διαφορετικές σελίδες, ποια ισχύει; Κι αν κάποιος στείλει το ίδιο νόμισμα σε δύο ανθρώπους ταυτόχρονα, ελπίζοντας ότι ο μισός κόσμος θα δει τη μία πληρωμή και ο άλλος μισός την άλλη; Αυτή είναι η διπλή δαπάνη (double spending), ο λόγος που τα ψηφιακά χρήματα χρειάζονταν πάντα έναν κεντρικό λογιστή.

Η επιστήμη των υπολογιστών είχε δώσει όνομα στο πρόβλημα από το 1982. Οι Leslie Lamport, Robert Shostak και Marshall Pease το περιέγραψαν ως πρόβλημα των Βυζαντινών στρατηγών: στρατηγοί που πολιορκούν μια πόλη πρέπει να αποφασίσουν κοινή κίνηση στέλνοντας αγγελιαφόρους, ενώ ανάμεσά τους υπάρχουν προδότες. Απέδειξαν ότι με απλά μηνύματα η συμφωνία είναι εφικτή μόνο αν περισσότεροι από τα δύο τρίτα των στρατηγών είναι πιστοί. Σε μικρότερες ομάδες, ένας προδότης αρκεί για να μπερδέψει δύο πιστούς [4]. Το ίδιο όριο εμφανίζεται στο Practical Byzantine Fault Tolerance (PBFT) των M. Castro και B. Liskov (1999), που λειτουργεί σωστά όσο λιγότερο από το ένα τρίτο των συμμετεχόντων παρεκτρέπεται [5]. Το «ένα τρίτο» και τα «δύο τρίτα» θα τα συναντάμε σε όλο το άρθρο.

Υπήρχε όμως και ένα δεύτερο πρόβλημα, που η κλασική θεωρία δεν αντιμετώπιζε. Σε ένα ανοιχτό δίκτυο ο καθένας μπορεί να φτιάξει χιλιάδες ψεύτικες ταυτότητες και να ψηφίσει χιλιάδες φορές, άρα η ψήφος πρέπει να κοστίζει κάτι. Το proof of work την έκανε να κοστίζει ρεύμα. Οι δημιουργοί του PPCoin, ενός νομίσματος που στηρίχθηκε κυρίως στο proof of stake, υποστήριξαν το 2012 ότι αυτή η εξάρτηση από την ενέργεια επιβαρύνει τελικά τους χρήστες, μέσω πληθωρισμού και τελών συναλλαγής. Πρόσθεσαν ότι, καθώς μειώνεται η έκδοση νέων bitcoin, η πίεση στα τέλη για να διατηρηθεί η ασφάλεια θα μεγαλώνει [6].

Η απάντηση του proof of stake είναι ότι η ψήφος μπορεί να κοστίζει σε κεφάλαιο αντί για ρεύμα. Αυτό γεννά όμως ένα νέο πρόβλημα, που ο Vitalik Buterin περιέγραψε το 2014 ως «nothing at stake» (τίποτα δεν διακυβεύεται). Στο proof of work ένας εξορύκτης (miner) πρέπει να μοιράσει την ισχύ του αν θέλει να στηρίξει δύο εκδοχές της ιστορίας. Στο proof of stake η ψήφος η ίδια δεν κοστίζει τίποτα, οπότε σε ένα αφελές σύστημα η συμφέρουσα στρατηγική είναι να ψηφίζεις όλες τις εκδοχές ταυτόχρονα [7]. Η ιστορία του proof of stake είναι σε μεγάλο βαθμό η ιστορία της προσπάθειας να λυθεί αυτό.

Από πού ήρθε η ιδέα

Η ιδέα εμφανίστηκε δημόσια σε ένα φόρουμ. Στις 11 Ιουλίου 2011 ένας χρήστης του bitcointalk με το ψευδώνυμο QuantumMechanic πρότεινε το proof of stake ως εναλλακτική του proof of work [8]. Το ethereum.org αναφέρει ότι ένας χρήστης του BitcoinTalk πρότεινε τη βασική ιδέα το 2011, ως αναβάθμιση του Bitcoin [9]. Η συζήτηση που ακολούθησε αξίζει δική της ενότητα, γι' αυτό την αφηγούμαστε παρακάτω.

Η ιδέα πήρε μορφή νομίσματος με το Peercoin, αρχικά PPCoin. Η τεχνική του περιγραφή φέρει ημερομηνία 19 Αυγούστου 2012 και υπογράφεται από τον Scott Nadal και τον Sunny King [6], που είναι ψευδώνυμο [10]. Οι συγγραφείς δηλώνουν ότι ανακάλυψαν ανεξάρτητα την ιδέα τον Οκτώβριο του 2011 [6]. Το σχέδιο ήταν υβριδικό: το proof of stake έδινε το μεγαλύτερο μέρος της ασφάλειας και το proof of work χρησίμευε κυρίως για την αρχική έκδοση νομισμάτων [6].

Η καρδιά του PPCoin ήταν η ηλικία νομίσματος (coin age): ποσό επί χρόνο κατοχής. Αν κάποιος κρατήσει 10 νομίσματα για 90 ημέρες, έχει συσσωρεύσει 900 «νομισματοημέρες» [6]. Όσο περισσότερη ηλικία νομίσματος «ξόδευες», τόσο ευκολότερα παρήγαγες μπλοκ. Το ίδιο κείμενο όμως ομολογούσε και μια αδυναμία. Για να προστατευτεί το ιστορικό, το δίκτυο βασιζόταν σε έναν «κεντρικά μεταδιδόμενο μηχανισμό σημείων ελέγχου» (centrally broadcasted checkpoint mechanism), που στέλνονταν λίγες φορές την ημέρα και «πάγωναν» την αλυσίδα. Οι συγγραφείς παραδέχονταν ότι αυτό ήταν μορφή συγκεντρωτισμού, την οποία θεωρούσαν αποδεκτή μέχρι να βρεθεί κατανεμημένη λύση [6].

Η έρευνα πέρασε στη συνέχεια στο Ethereum. Τον Ιανουάριο του 2014 ο Buterin περιέγραψε το «Slasher», τον πρώτο αλγόριθμο που ζητούσε από τους ψηφοφόρους να καταθέσουν εγγύηση, την οποία έχαναν αν ψήφιζαν δύο αντικρουόμενες εκδοχές [7]. Τον Νοέμβριο του ίδιου έτους παραδέχτηκε ότι η εγγύηση αρκεί μόνο για πρόσφατες διακλαδώσεις. Για επιθέσεις που ξεκινούν από πολύ παλιά, πρότεινε την ασθενή υποκειμενικότητα (weak subjectivity): ένας νέος κόμβος χρειάζεται ένα πρόσφατο σημείο αναφοράς, δηλαδή το hash (ψηφιακό αποτύπωμα) ενός πρόσφατου μπλοκ, κάτι που ο ίδιος περιέγραψε ως «getting a block hash from a friend» («να πάρεις ένα hash μπλοκ από έναν φίλο») [7].

Το 2017 οι Vitalik Buterin και Virgil Griffith δημοσίευσαν το «Casper the Friendly Finality Gadget». Εκεί περιγράφουν δύο σχολές: το proof of stake «βασισμένο στην αλυσίδα», που μιμείται την εξόρυξη (Peercoin, Blackcoin, έργο του Iddo Bentov), και το proof of stake βασισμένο στη θεωρία των Βυζαντινών σφαλμάτων, που πρώτο εισήγαγε το Tendermint [11]. Η βασική καινοτομία του Casper ήταν η λογοδοσία: αν ένας validator παραβιάσει κανόνα, η παραβίαση εντοπίζεται, ο υπαίτιος αναγνωρίζεται και χάνει την εγγύησή του. Κατά τους συγγραφείς, αυτό λύνει το «nothing at stake» [11]. Την ίδια χρονιά οι Aggelos Kiayias, Alexander Russell, Bernardo David και Roman Oliynykov παρουσίασαν το Ouroboros στο συνέδριο CRYPTO 2017 [5], και το 2020 μια ομάδα με τους Buterin και Danny Ryan περιέγραψε το Gasper, που συνδυάζει το Casper FFG με τον κανόνα επιλογής αλυσίδας LMD GHOST [5]. Στις 15 Σεπτεμβρίου 2022 το αρχικό δίκτυο του Ethereum ενώθηκε με την Beacon Chain, μια ξεχωριστή αλυσίδα proof of stake, στο γεγονός που ονομάστηκε Merge [2].

Οι βάσεις ήταν παλαιότερες από τα κρυπτονομίσματα: το πρόβλημα των στρατηγών είναι του 1982 και το PBFT του 1999 [4][5]. Το proof of stake πρόσθεσε κάτι που η κλασική θεωρία δεν χρειαζόταν: ποιος έχει δικαίωμα ψήφου όταν ο καθένας μπορεί να μπει στο δίκτυο.

Μια νύχτα του 2011 στο bitcointalk

Στις 11 Ιουλίου 2011, στις 04:12 σύμφωνα με τη χρονοσφραγίδα του φόρουμ, ο QuantumMechanic άνοιξε στην ενότητα τεχνικής συζήτησης του bitcointalk ένα νήμα με τίτλο «Proof of stake instead of proof of work». Η πρότασή του ήταν απλή: η «ψήφος» για το ποια ιστορία συναλλαγών ισχύει να μη ζυγίζεται με την υπολογιστική ισχύ, αλλά «weighted by the number of bitcoins you can prove you own» («με βάση τον αριθμό των bitcoin που μπορείς να αποδείξεις ότι κατέχεις») [8].

Στην ίδια πρώτη ανάρτηση υπήρχε μια ιδέα που θα αργούσε χρόνια να γίνει συνηθισμένη. Όσοι δεν ήθελαν να ελέγχουν συναλλαγές οι ίδιοι θα μπορούσαν να αναθέτουν την ψήφο τους σε έμπιστους αντιπροσώπους, και τα νέα νομίσματα και τα τέλη θα μοιράζονταν σε αυτούς ανάλογα με τις ψήφους που συγκέντρωναν [8]. Ήταν, στην ουσία, η πρώτη περιγραφή της ανάθεσης και των ομάδων staking.

Οι αντιδράσεις ήρθαν γρήγορα. Στις 04:37, ο χρήστης eastendtech έγραψε ότι το σύστημα θα αντάμειβε μόνο όσους είναι ήδη πλούσιοι, ένα σενάριο όπου «οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι» [8]. Ο Meni Rosenfeld χαρακτήρισε την ιδέα λαμπρή και έγραψε ότι ο εμπνευστής της άξιζε θέση δίπλα στον Satoshi. Τον Νοέμβριο του 2013 επανήλθε και απέσυρε τον έπαινο [8]. Ο gmaxwell απάντησε ότι τα σημεία ελέγχου του λογισμικού έκαναν ήδη τη δουλειά, χωρίς να δίνουν εξουσία σε όσους απλώς έχουν πολλά bitcoin [8]. Ο χρήστης hashcoin την ονόμασε «τον προφανή τρόπο» να πετύχεις συναίνεση, που όμως αποτυγχάνει λόγω του εύρους ζώνης που απαιτεί, και ο QuantumMechanic παραδέχτηκε ότι κάτι τόσο προφανές τού είχε φανεί ύποπτο από την αρχή [8].

Την πιο συγκεκριμένη κριτική την έκανε ο Mike Hearn. Υπολόγισε ότι, αν ο έλεγχος μιας ψηφιακής υπογραφής παίρνει περίπου 2 χιλιοστά του δευτερολέπτου, σε ένα μπλοκ των 10 λεπτών μπορείς να ελέγξεις το πολύ περίπου 300.000 κλειδιά, πολύ λιγότερα από όσα θα χρειάζονταν για να εμπιστευτείς το αποτέλεσμα. Πρόσθεσε ότι, αν τελικά ψηφίζουν λίγοι αντιπρόσωποι, το σύστημα θα θύμιζε ένα ανοιχτού κώδικα SWIFT, όπου λίγοι μεγάλοι παίκτες συμφωνούν μεταξύ τους [8].

Αυτά δείχνουν τα έγγραφα. Όσα ακολουθούν είναι δική μας ανάγνωση.

Μέσα σε λίγες ώρες, άγνωστοι μεταξύ τους χρήστες έθεσαν τα τρία ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά έως σήμερα. Το πρώτο είναι η συγκέντρωση: αν η ψήφος ακολουθεί τον πλούτο, ποιος ελέγχει τελικά το δίκτυο; Το δεύτερο είναι η ανάθεση: αν οι περισσότεροι αναθέτουν την ψήφο τους, πόσοι είναι στην πράξη αυτοί που αποφασίζουν; Το τρίτο είναι το κόστος του ελέγχου: πώς ελέγχεις εκατοντάδες χιλιάδες ψήφους χωρίς να καταρρεύσει το δίκτυο. Το Ethereum απάντησε στο τρίτο με επιτροπές, όπως θα δούμε. Τα δύο πρώτα επανέρχονται στις ενότητες για τους κινδύνους και τα ανοιχτά ερωτήματα, με άλλα ονόματα: liquid staking, χρηματιστήρια, μερίδια αγοράς.

Πώς λειτουργεί από το μηδέν

Ας πάρουμε μια εικόνα από την καθημερινότητα: μια επιτροπή ελεγκτών που κρατά ένα κοινό λογιστικό βιβλίο. Για να γίνει κανείς μέλος, καταθέτει μια εγγύηση. Κάθε λίγα δευτερόλεπτα γίνεται κλήρωση και ένα μέλος γράφει την επόμενη σελίδα. Μια ομάδα άλλων μελών, επίσης κληρωμένη, ελέγχει τη σελίδα και υπογράφει ότι είναι σωστή. Όποιος πιαστεί να υπογράφει δύο διαφορετικές σελίδες για την ίδια θέση χάνει μέρος της εγγύησής του και αποβάλλεται.

Στο Ethereum τα μέλη της επιτροπής είναι οι validators. Για να γίνει κάποιος validator, καταθέτει τουλάχιστον 32 ETH σε ένα smart contract (έξυπνο συμβόλαιο: πρόγραμμα που εκτελείται αυτόματα στο blockchain) και τρέχει τρία προγράμματα: έναν execution client, έναν consensus client και έναν validator client [1]. Η δέσμευση νομισμάτων με αυτόν τον τρόπο λέγεται staking (δέσμευση νομισμάτων ως εγγύηση). Μετά την κατάθεση, ο νέος validator μπαίνει σε ουρά ενεργοποίησης, που περιορίζει πόσοι νέοι συμμετέχοντες μπαίνουν στο δίκτυο ανά διάστημα [1].

Ο χρόνος χωρίζεται σε θυρίδες (slots) των 12 δευτερολέπτων και σε εποχές (epochs) των 32 θυρίδων [1], δηλαδή 6,4 λεπτών (δικός μας υπολογισμός: 32 × 12 = 384 δευτερόλεπτα). Σε κάθε θυρίδα ένας validator επιλέγεται τυχαία ως προτείνων (proposer): φτιάχνει το νέο μπλοκ και το στέλνει στο δίκτυο [1]. Η επιρροή κάθε συμμετέχοντα είναι ανάλογη με τα νομίσματα που έχει δεσμεύσει [11].

Στην ίδια θυρίδα, μια τυχαία επιτροπή τουλάχιστον 128 validators [12] ψηφίζει αν το μπλοκ είναι έγκυρο. Η ψήφος αυτή λέγεται επιβεβαίωση (attestation). Οι επιτροπές μοιράζουν το σύνολο των validators έτσι ώστε κάθε ενεργός validator να ψηφίζει μία φορά ανά εποχή, όχι σε κάθε θυρίδα, ώστε το φορτίο του δικτύου να μένει διαχειρίσιμο [1]. Εδώ βρίσκεται η απάντηση στο πρόβλημα που έθεσε ο Mike Hearn το 2011. Για να είναι δύσκολη η χειραγώγηση, το ποιος θα προτείνει μπλοκ καθορίζεται δύο εποχές νωρίτερα [13].

Μένει το ερώτημα πότε μια σελίδα γίνεται οριστική. Το πρώτο μπλοκ κάθε εποχής είναι σημείο ελέγχου (checkpoint). Οι validators ψηφίζουν ζεύγη σημείων ελέγχου. Όταν ένα ζεύγος συγκεντρώσει ψήφους που αντιπροσωπεύουν τουλάχιστον τα δύο τρίτα του συνολικού δεσμευμένου ETH, το νεότερο σημείο χαρακτηρίζεται «αιτιολογημένο» (justified) και το παλαιότερο γίνεται «οριστικό» (finalized) [1]. Αυτή είναι η δουλειά του Casper FFG. Αν κάποια στιγμή υπάρχουν δύο ανταγωνιστικές εκδοχές, οι κόμβοι ακολουθούν τον κανόνα LMD GHOST: διαλέγουν τον κλάδο με το μεγαλύτερο βάρος επιβεβαιώσεων [1].

Η αναλογία σταματά να λειτουργεί σε τέσσερα σημεία. Πρώτον, η κλήρωση δεν είναι ίση: όποιος έχει καταθέσει διπλάσια εγγύηση έχει διπλάσια επιρροή [11]. Δεύτερον, η εγγύηση είναι στο νόμισμα του ίδιου του συστήματος, οπότε η αξία της ανεβοκατεβαίνει μαζί με αυτό. Τρίτον, δεν υπάρχει εξωτερικός δικαστής: η ποινή επιβάλλεται αυτόματα από τον κώδικα, με βάση υπογεγραμμένα στοιχεία. Τέταρτον, οι εγγυήσεις μπορούν να συγκεντρωθούν μέσω μεσαζόντων: οι ομάδες staking επιτρέπουν σε όσους δεν έχουν 32 ETH να συμμετέχουν [1], κάτι που επαναφέρει το ερώτημα του 2011 για το ποιος ψηφίζει στην πράξη.

Ένα πραγματικό παράδειγμα: το πρώτο μπλοκ proof of stake του Ethereum

Το καλύτερο παράδειγμα είναι το πρώτο. Το τελευταίο μπλοκ που εξορύχθηκε με proof of work στο Ethereum ήταν το 15.537.393, από τη F2 Pool, στις 06:42:42 GMT της 15ης Σεπτεμβρίου 2022 [14].

Πρώτα, το πρωτόκολλο όρισε ποιος θα παρήγαγε το επόμενο μπλοκ. Το μπλοκ 15.537.394 ανήκει στη θυρίδα 4.700.013 της εποχής 146.875 [15]. Αφού κάθε εποχή έχει 32 θυρίδες, η εποχή ξεκινά στη θυρίδα 4.700.000, άρα αυτή ήταν η 14η θυρίδα της (δικός μας υπολογισμός: 146.875 × 32 = 4.700.000). Ως προτείνων είχε οριστεί ο validator με αριθμό 347.963 [15]. Ο εξερευνητής beaconcha.in τον αποδίδει στην οντότητα «Celsius» [17]. Πρόκειται για ετικέτα του εξερευνητή, όχι για δήλωση της εταιρείας.

Έπειτα, ο validator συγκέντρωσε συναλλαγές. Το μπλοκ περιείχε 80 συναλλαγές [15] και χρησιμοποίησε 29.983.006 μονάδες gas (η μονάδα με την οποία μετριέται ο υπολογιστικός φόρτος στο Ethereum), το 99% του ορίου [16]. Το βασικό τέλος (base fee), δηλαδή το ελάχιστο τέλος συναλλαγής ανά μονάδα gas, ήταν 48,81179 gwei, και συνολικά κάηκαν 1,46352 ETH [16]. Τα τέλη που καίγονται δεν πηγαίνουν σε κανέναν, απλώς αφαιρούνται από την κυκλοφορία [1].

Ύστερα, ο validator πληρώθηκε. Η διεύθυνση που είχε δηλώσει για την είσπραξη των τελών έλαβε 45,03137 ETH [16]. Σχεδόν όλο το ποσό ήρθε από μία μόνο συναλλαγή, μια κοπή (mint) νέων tokens (ψηφιακών μονάδων που εκδίδονται πάνω σε ένα blockchain), που πλήρωσε 36,82643 ETH σε τέλη, με τιμή περίπου 420.000 gwei ανά μονάδα gas [16]. Δηλαδή, το 81,8% της αμοιβής του πρώτου μπλοκ proof of stake ήρθε από μία συναλλαγή (δικός μας υπολογισμός: 36,82643 / 45,03137).

Τέλος, το μπλοκ επιβεβαιώθηκε. Ο εξερευνητής εμφανίζει 128 επιβεβαιώσεις μέσα στο μπλοκ [16], και η χρονοσφραγίδα του είναι 06:42:59 UTC [15]. Ανάμεσα στο τελευταίο μπλοκ εξόρυξης και στο πρώτο μπλοκ proof of stake μεσολάβησαν 17 δευτερόλεπτα (δικός μας υπολογισμός). Σήμερα και οι δύο εξερευνητές το εμφανίζουν ως οριστικό [15][16]. Μπορείτε να το δείτε στο etherscan.io/block/15537394 και στο beaconcha.in/block/15537394.

Οι αριθμοί που μετράνε

Ο χρόνος θυρίδας είναι 12 δευτερόλεπτα και η εποχή 32 θυρίδες [1]. Ο πρώτος αριθμός ορίζει πόσο συχνά προστίθεται μπλοκ. Ο δεύτερος ορίζει πόσο συχνά μπορεί να οριστικοποιηθεί η αλυσίδα, αφού τα σημεία ελέγχου υπάρχουν μία φορά ανά εποχή.

Η ελάχιστη εγγύηση για έναν validator είναι 32 ETH [1]. Από την αναβάθμιση Pectra, που ενεργοποιήθηκε στην εποχή 364.032 στις 7 Μαΐου 2025, στις 10:05 UTC, το μέγιστο ενεργό υπόλοιπο ανέβηκε από 32 σε 2.048 ETH με την πρόταση EIP-7251 [18][19]. Η αλλαγή είναι προαιρετική για τον validator και επιτρέπει να ανατοκίζονται οι ανταμοιβές, που πριν δεν μετρούσαν πάνω από τα 32 ETH [18].

Οι ανταμοιβές υπολογίζονται από μια βασική μονάδα, τη base reward, που είναι αντιστρόφως ανάλογη με την τετραγωνική ρίζα του συνολικού δεσμευμένου ETH [20]. Όσο περισσότεροι συμμετέχουν, τόσο μικρότερη η ανταμοιβή ανά ETH. Η ανταμοιβή μοιράζεται σε πέντε σκέλη με βάρη: 14 για την ψήφο στο σημείο-πηγή, 26 για την ψήφο στο σημείο-στόχο, 14 για την ψήφο στην κορυφή της αλυσίδας, 2 για τη συμμετοχή σε επιτροπή συγχρονισμού και 8 για την πρόταση μπλοκ, με άθροισμα 64 [20]. Οι επιβεβαιώσεις αντιστοιχούν λοιπόν περίπου στο 84,4% της μέγιστης ανταμοιβής (δικός μας υπολογισμός: 54 / 64).

Οι ποινές για αμέλεια είναι ήπιες. Αν ένας validator χάσει την ψήφο για την πηγή ή τον στόχο, χάνει όσο θα κέρδιζε. Για χαμένη ψήφο κορυφής δεν υπάρχει ποινή, ούτε για αποτυχία να προτείνει μπλοκ [20].

Το slashing (περικοπή εγγύησης ως τιμωρία) είναι άλλη κατηγορία. Επιβάλλεται για τρεις πράξεις: όταν ένας validator υπογράφει δύο διαφορετικά μπλοκ για την ίδια θυρίδα, όταν ψηφίζει με τρόπο που «περικυκλώνει» προηγούμενη ψήφο του, ουσιαστικά αλλάζοντας την ιστορία, και όταν ψηφίζει δύο υποψήφια μπλοκ για την ίδια θέση [20]. Η άμεση ποινή είναι 1/4.096 του ενεργού υπολοίπου [1]. Ο συντελεστής ανέβηκε από 32 σε 4.096 με το Pectra, ώστε η αρχική ποινή για validator με 32 ETH να είναι 0,0078125 ETH [21]. Για validator με 2.048 ETH, η άμεση ποινή είναι 0,5 ETH (δικός μας υπολογισμός: 2.048 / 4.096). Η εισαγωγή της σχετικής σελίδας του ethereum.org γράφει ακόμη «έως 1 ETH», τιμή που αντιστοιχεί στους κανόνες πριν από το Pectra (δικός μας υπολογισμός: 32 / 32 = 1 ETH). Το κυρίως κείμενο της ίδιας σελίδας και οι προδιαγραφές δίνουν τη νέα τιμή [20][21].

Πηγές πίνακα: [1][20].

Η λογική της ποινής συσχέτισης είναι ότι ένα μεμονωμένο λάθος κοστίζει λίγο, ενώ μια συντονισμένη επίθεση πολλών validators μπορεί να κοστίσει όλη την εγγύηση [20]. Τέλος, αν η αλυσίδα μείνει πάνω από τέσσερις εποχές χωρίς οριστικοποίηση, ενεργοποιείται η διαρροή αδράνειας (inactivity leak), που περιγράφουμε παρακάτω [20].

Οι αριθμοί αυτοί αλλάζουν μόνο με hard fork (αναβάθμιση που αλλάζει τους κανόνες του δικτύου και απαιτεί νέο λογισμικό). Κάθε αναβάθμιση απαιτεί ρητή αποδοχή από όσους τρέχουν κόμβους [23]. Η πιο πρόσφατη, το Fusaka, είχε προγραμματιστεί να ενεργοποιηθεί στην εποχή 411.392 στις 3 Δεκεμβρίου 2025, στις 21:49:11 UTC [22]. Η επόμενη, Glamsterdam, περιλαμβάνει την ενσωμάτωση στο πρωτόκολλο του διαχωρισμού ανάμεσα σε όσους προτείνουν και σε όσους κατασκευάζουν μπλοκ (EIP-7732). Έχει προγραμματιστεί για το testnet (δοκιμαστικό δίκτυο) Sepolia στις 6 Οκτωβρίου 2026, ενώ η ημερομηνία για το mainnet (το κύριο δίκτυο) δεν έχει αποφασιστεί [23].

Ο μηχανισμός στην πράξη

Ποιος παράγει μπλοκ και πώς επιλέγεται

Ο προτείνων κάθε θυρίδας επιλέγεται ψευδοτυχαία μέσω ενός μηχανισμού που ονομάζεται RANDAO [1], και η επιλογή καθορίζεται δύο εποχές πριν [13]. Αξίζει να ξεχωρίσουμε δύο ρόλους. Ένας απλός κόμβος τρέχει τα προγράμματα εκτέλεσης και συναίνεσης, παραλαμβάνει μπλοκ και τα ελέγχει, αλλά δεν ψηφίζει και δεν πληρώνεται. Μόνο ο validator, με δεσμευμένα ETH και τον τρίτο client, ψηφίζει και αμείβεται [1].

Ο validator πληρώνεται από δύο πηγές. Οι ανταμοιβές συναίνεσης προστίθενται στο υπόλοιπό του μία φορά ανά εποχή [20]. Τα φιλοδωρήματα των χρηστών (priority fees) πηγαίνουν σε όποιον προτείνει το μπλοκ, ενώ το βασικό τέλος καίγεται [1]. Τιμωρείται με χαμένες ανταμοιβές όταν αμελεί και με slashing όταν υπογράφει αντικρουόμενα μηνύματα [20].

Από πού έρχονται οι ανταμοιβές: έσοδο και αραίωση

Εδώ χρειάζεται σαφήνεια, γιατί η «απόδοση του staking» συχνά παρουσιάζεται σαν τόκος. Οι ανταμοιβές συναίνεσης είναι νέα έκδοση ETH, που δημιουργείται από το πρωτόκολλο [20]. Τα φιλοδωρήματα είναι πραγματικό έσοδο, που το πληρώνουν οι χρήστες για να μπουν οι συναλλαγές τους σε μπλοκ [1].

Πόση είναι η έκδοση; Με βάση τη σχέση της τετραγωνικής ρίζας και τον συντελεστή 64 του πρωτοκόλλου [20], και με τα 43,7 εκατομμύρια δεσμευμένα ETH της 3ης Οκτωβρίου 2026 [3], το θεωρητικό ανώτατο όριο με πλήρη συμμετοχή είναι περίπου 13,38 ETH ανά εποχή. Αυτό αντιστοιχεί σε περίπου 3.010 ETH την ημέρα και περίπου 1,10 εκατομμύρια ETH τον χρόνο, δηλαδή περίπου 2,52% επί του δεσμευμένου ποσού (δικός μας υπολογισμός: 64 × √(43,7 εκατ. × 10⁹) gwei ανά εποχή, επί 225 εποχές την ημέρα). Η συνολική προσφορά που προκύπτει από τα ίδια στοιχεία είναι περίπου 122,2 εκατομμύρια ETH (δικός μας υπολογισμός: 43,7 / 0,3577), άρα η ετήσια μικτή έκδοση φτάνει περίπου το 0,90% της προσφοράς. Η επταήμερη απόδοση που καταγράφει το validatorqueue.com την ίδια ημέρα είναι 2,63% [3]. Η πηγή δεν εξηγεί τη διαφορά από το 2,52%.

Τι σημαίνει αυτό με απλά λόγια; Για όποιον κάνει staking, το μεγαλύτερο μέρος της απόδοσης είναι νέα νομίσματα που αυξάνουν το μερίδιό του στο σύνολο. Για όποιον δεν κάνει staking, η ίδια έκδοση είναι αραίωση: το μερίδιό του στο σύνολο μικραίνει, πριν υπολογιστούν τα τέλη που καίγονται. Μόνο τα φιλοδωρήματα, και ό,τι άλλο πληρώνουν οι χρήστες, είναι έσοδο με την οικονομική έννοια.

Ανάθεση, κλείδωμα και ουρές εξόδου

Στο Ethereum η είσοδος και η έξοδος έχουν όριο ρυθμού. Στις 3 Οκτωβρίου 2026 περίμεναν για είσοδο 1.528.620 ETH, με αναμονή 26 ημερών και 13 ωρών, και για έξοδο 786.833 ETH, με αναμονή περίπου 14 ημερών. Μετά την έξοδο προστίθεται η «σάρωση» που μεταφέρει τα χρήματα στη διεύθυνση ανάληψης, η οποία καθυστερούσε 7,6 ημέρες [3]. Το όριο ήταν 256 ETH ανά εποχή σε κάθε κατεύθυνση [3], δηλαδή 57.600 ETH την ημέρα (δικός μας υπολογισμός: 256 × 225). Η αναμονή εισόδου επιβεβαιώνεται και αριθμητικά (δικός μας υπολογισμός: 1.528.620 / 57.600 ≈ 26,5 ημέρες).

Άλλα δίκτυα κάνουν διαφορετικές επιλογές. Στο Cardano, όποιος αναθέτει τα ADA του σε ένα stake pool (ομάδα staking που λειτουργεί ένας χειριστής) τα κρατά στο wallet (πορτοφόλι) του, χωρίς κλείδωμα, χωρίς ελάχιστο ποσό και χωρίς slashing. Οι πρώτες ανταμοιβές φτάνουν μετά από περίπου 15 έως 20 ημέρες και μετά σε κάθε εποχή των περίπου 5 ημερών [24]. Στο Cosmos Hub, οι αρχικές παράμετροι του δικτύου όριζαν περίοδο αποδέσμευσης τριών εβδομάδων, slashing 5% για διπλή υπογραφή και 0,01% για παρατεταμένη αδράνεια, μαζί με αποκλεισμό δέκα λεπτών [25]. Στο Solana, η δέσμευση περνά από περίοδο «προθέρμανσης» στην είσοδο και «ψύξης» στην έξοδο [26], και σε κάθε εποχή μπορεί να ενεργοποιηθεί ή να απενεργοποιηθεί έως το 25% του δεσμευμένου ποσού [27].

Τι θα χρειαζόταν ένας επιτιθέμενος

Τα όρια του 1982 επιστρέφουν εδώ. Όποιος ελέγχει το ένα τρίτο του δεσμευμένου ETH μπορεί να εμποδίσει την οριστικοποίηση, αφού αυτή απαιτεί τα δύο τρίτα [1]. Για αυτή την περίπτωση υπάρχει η διαρροή αδράνειας: όταν η αλυσίδα δεν οριστικοποιείται για πάνω από τέσσερις εποχές, η εγγύηση όσων δεν ψηφίζουν μαζί με την πλειονότητα «αιμορραγεί» σταδιακά, μέχρι η πλειονότητα να ξαναβρεί τα δύο τρίτα [1].

Για να ανατραπεί ένα ήδη οριστικό μπλοκ, σύμφωνα με το ethereum.org ο επιτιθέμενος πρέπει να δεχτεί να χάσει τουλάχιστον το ένα τρίτο του συνολικού δεσμευμένου ETH [1]. Με το 51% του δεσμευμένου ποσού, ένας επιτιθέμενος θα μπορούσε να κάνει τη δική του εκδοχή κυρίαρχη για τα μη οριστικά μπλοκ. Το ethereum.org υποστηρίζει ότι οι έντιμοι validators θα μπορούσαν τότε να συντονιστούν, να συνεχίσουν στη δική τους αλυσίδα και να αφαιρέσουν την εγγύηση του επιτιθέμενου [1]. Το ίδιο κείμενο αναφέρει ότι οι επιθέσεις «μακράς εμβέλειας», που ξεκινούν από πολύ παλιά μπλοκ, εξουδετερώνονται από τον μηχανισμό οριστικοποίησης [1].

Με τα δεδομένα της 3ης Οκτωβρίου 2026, το ένα τρίτο του δεσμευμένου ETH είναι περίπου 14,57 εκατομμύρια ETH και τα δύο τρίτα περίπου 29,13 εκατομμύρια ETH (δικός μας υπολογισμός από τα 43,7 εκατ. [3]). Δεν δίνουμε κόστος σε δολάρια. Δεν βρήκαμε ανεξάρτητη, χρονολογημένη εκτίμηση, και μια απλή μετατροπή με την τρέχουσα τιμή θα παραπλανούσε, γιατί η αγορά τέτοιων ποσοτήτων θα επηρέαζε την ίδια την τιμή.

Οριστικότητα: πότε μια πληρωμή δεν αλλάζει πια

Η οριστικότητα είναι η στιγμή μετά την οποία μια συναλλαγή δεν μπορεί να ανατραπεί χωρίς να καεί μεγάλο ποσό ETH [1]. Στο proof of work δεν υπάρχει τέτοια στιγμή, μόνο πιθανότητα που μικραίνει με κάθε νέο μπλοκ. Στο Ethereum, η οριστικοποίηση απαιτεί δύο διαδοχικά σημεία ελέγχου, δηλαδή στην καλύτερη περίπτωση περίπου 12,8 λεπτά (δικός μας υπολογισμός: 2 × 6,4). Το blog του Etherscan ανέφερε το 2023 ότι ο μέσος χρόνος ήταν 2,5 εποχές [28], δηλαδή περίπου 16 λεπτά (δικός μας υπολογισμός).

Για όποιον περιμένει μια μεγάλη πληρωμή, αυτό σημαίνει ότι η συναλλαγή εμφανίζεται σε μπλοκ μέσα σε δευτερόλεπτα, αλλά γίνεται μη αναστρέψιμη με την έννοια του πρωτοκόλλου μετά από περίπου ένα τέταρτο. Άλλα δίκτυα κάνουν διαφορετικό συμβιβασμό. Στο Solana η οριστικότητα είναι σήμερα περίπου 12,8 δευτερόλεπτα, και ο νέος μηχανισμός Alpenglow στοχεύει σε περίπου 150 χιλιοστά του δευτερολέπτου [29][30]. Ο Alpenglow έχει εγκριθεί από την κοινότητα [29] και λειτουργεί στα δοκιμαστικά δίκτυα, αλλά δεν έχει ενεργοποιηθεί στο κύριο δίκτυο. Η σελίδα του Solana Foundation, ενημερωμένη τον Σεπτέμβριο του 2026, ανέφερε ως αναμενόμενο διάστημα το τρίτο τρίμηνο του 2026, χωρίς σταθερή ημερομηνία ενεργοποίησης [30].

Ποια δίκτυα το χρησιμοποιούν και πώς διαφέρουν

Το proof of stake δεν είναι ένας αλγόριθμος, αλλά οικογένεια σχεδίων. Το Cardano χρησιμοποιεί το Ouroboros Praos, με θυρίδες ενός δευτερολέπτου και εποχές 432.000 θυρίδων, δηλαδή 5 ημερών [31]. Επειδή κατά μέσο όρο ορίζεται ένας παραγωγός μπλοκ κάθε 20 δευτερόλεπτα, η εποχή έχει περίπου 21.600 τέτοιες επιλογές [32]. Το Ouroboros ανήκει στη «σύγχρονη» σχολή και ακολουθεί τον κανόνα της μακρύτερης αλυσίδας [5]. Το Solana συνδυάζει το Tower BFT με το Proof of History [29][30] και υπολογίζει το πρόγραμμα παραγωγών μπλοκ ανά εποχή 432.000 θυρίδων, περίπου δύο ημερών [33]. Slashing στο Solana δεν εφαρμόζεται σήμερα [34]. Ο χρόνος θυρίδας του Solana μειώνεται σταδιακά από 400 σε 200 χιλιοστά του δευτερολέπτου, σύμφωνα με το Solana Foundation, γι' αυτό δεν τον δίνουμε ως σταθερή τιμή [30]. Το Tendermint, στο οποίο βασίζεται το Cosmos Hub, προτιμά την ασφάλεια από τη διαθεσιμότητα: αν λιγότερα από τα δύο τρίτα της εγγύησης είναι συνδεδεμένα, σταματά [5].

Πηγές πίνακα: [1][3][5][6][24][25][27][29][30][31][33][34].

Σε σύγκριση με τις εναλλακτικές

Οι συγγραφείς του Casper χωρίζουν το proof of stake σε δύο σχολές: αυτή που μιμείται την εξόρυξη με μια αλυσίδα μπλοκ και τυχαία ανάθεση, και αυτή που βασίζεται στη θεωρία των Βυζαντινών σφαλμάτων [11]. Το Ethereum συνδυάζει τις δύο: μια αλυσίδα που προχωρά συνεχώς και, από πάνω, έναν μηχανισμό οριστικοποίησης [5]. Η ιδέα της ανάθεσης της ψήφου σε αντιπροσώπους, που εμφανίστηκε ήδη στην ανάρτηση του 2011 [8], χρησιμοποιείται με διάφορες μορφές σε πολλά δίκτυα.

Πηγές πίνακα: [1][5][6][7][11].

Η διαφορά στη στήλη της τιμωρίας είναι ουσιαστική. Ο Buterin σημείωνε το 2014 ότι ένα πρωτόκολλο proof of work δεν μπορεί να καταστρέψει τον εξοπλισμό ενός εξορύκτη που παρανομεί, ενώ το proof of stake μπορεί να αφαιρέσει την εγγύηση, όχι μόνο την ανταμοιβή [7]. Οι επικριτές απαντούν ότι η ενέργεια του proof of work είναι ακριβώς αυτό που το συνδέει με τον φυσικό κόσμο, όπως θα δούμε στα ανοιχτά ερωτήματα.

Τι θυσιάζει

Ενέργεια. Εδώ η διαφορά είναι μεγάλη. Το Ethereum Foundation εκτιμά ότι το Merge μείωσε την κατανάλωση ενέργειας του Ethereum κατά περίπου 99,95% [2]. Το Crypto Carbon Ratings Institute (CCRI), σε έκθεση που ανέθεσε η ConsenSys, εκτίμησε μείωση της κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας άνω του 99,988% και του αποτυπώματος άνθρακα κατά 99,992%, από σχεδόν 23 εκατομμύρια MWh τον χρόνο σε λίγο πάνω από 2.600 MWh [35]. Πρόκειται για δύο εκτιμήσεις: η μία προέρχεται από το ίδιο το Ethereum Foundation και η άλλη από έκθεση που ανατέθηκε από εταιρεία του οικοσυστήματος του Ethereum.

Απλότητα. Το ίδιο το ethereum.org παραδέχεται ότι το proof of stake είναι νεότερο και λιγότερο δοκιμασμένο από το proof of work, πιο σύνθετο στην υλοποίηση, και ότι απαιτεί τρία προγράμματα για να συμμετέχεις [1]. Η πολυπλοκότητα έχει κόστος, όπως δείχνουν τα περιστατικά της επόμενης ενότητας.

Αντικειμενικότητα. Ένας νέος κόμβος στο proof of work βρίσκει τη σωστή αλυσίδα μόνος του, ακολουθώντας τη μεγαλύτερη συσσωρευμένη εργασία. Στο proof of stake χρειάζεται ένα πρόσφατο, αξιόπιστο σημείο αναφοράς, κάτι που ο Buterin αποδέχτηκε ρητά ως «ασθενή υποκειμενικότητα» [7].

Ρευστότητα. Τα δεσμευμένα κεφάλαια δεν κινούνται ελεύθερα. Στις 3 Οκτωβρίου 2026, όποιος ήθελε να βγει από το staking στο Ethereum περίμενε περίπου δύο εβδομάδες στην ουρά και επιπλέον 7,6 ημέρες για τη σάρωση [3].

Αποκέντρωση. Η επιρροή ακολουθεί το κεφάλαιο, και το κεφάλαιο τείνει να συγκεντρώνεται σε μεσάζοντες. Η Coinbase, για παράδειγμα, ανέφερε ότι οι validators της αντιστοιχούσαν κατά μέσο όρο στο 12,17% του δεσμευμένου ETH το πρώτο τρίμηνο του 2026 και δήλωσε ότι δεσμεύεται να μείνει κάτω από το 30% [36].

Τι έχει πάει στραβά

2 Φεβρουαρίου 2021: 75 validators της Staked

Στις 2 Φεβρουαρίου 2021, 75 validators που λειτουργούσε η εταιρεία Staked τιμωρήθηκαν με slashing [37]. Σύμφωνα με την ανάλυση της ίδιας της εταιρείας, για να βελτιώσει τις επιδόσεις απενεργοποίησε τη διατήρηση της βάσης δεδομένων του client Prysm που προστατεύει από διπλή υπογραφή κατά τις επανεκκινήσεις. Στο πραγματικό δίκτυο οι validators επανεκκινούσαν συχνότερα από ό,τι στις δοκιμές και υπέγραψαν δεύτερη εκδοχή των ίδιων μπλοκ [37]. Η Staked δήλωσε ότι θα αποζημιώσει τους πελάτες της για τα ETH που χάθηκαν και για τις ανταμοιβές που δεν εισπράχθηκαν [37].

14 Σεπτεμβρίου 2021: διακοπή του Solana

Στις 14 Σεπτεμβρίου 2021 bots κατέκλυσαν το Solana με συναλλαγές κατά τη διάρκεια μιας δημόσιας διάθεσης token, και το δίκτυο έμεινε εκτός λειτουργίας. Η διάρκεια αναφέρεται σε 17 ώρες από το Protos [38] και σε σχεδόν 18 ώρες από το The Block [39].

1 Μαΐου 2022: νέα διακοπή του Solana

Την 1η Μαΐου 2022, στις 03:00 UTC, οι χειριστές των validators ολοκλήρωσαν επανεκκίνηση του δικτύου, μετά από διακοπή περίπου επτά ωρών που προκλήθηκε όταν το δίκτυο απέτυχε να καταλήξει σε συναίνεση [40].

11 και 12 Μαΐου 2023: το Ethereum χάνει προσωρινά την οριστικότητα

Στις 11 Μαΐου 2023, γύρω στις 20:19 UTC, το Ethereum είχε σημαντική έλλειψη παραγωγής μπλοκ και η οριστικοποίηση καθυστέρησε τέσσερις εποχές. Την επόμενη ημέρα το ίδιο συνέβη για εννέα εποχές, οπότε ενεργοποιήθηκε και ποινή αδράνειας [41]. Σύμφωνα με την ανάλυση της ομάδας του Prysm, η αιτία ήταν παλιές επιβεβαιώσεις που προκάλεσαν προβλήματα στους clients Prysm και Teku [41]. Δεν αναφέρθηκαν μαζικά slashing, και η έκδοση v4.0.4 του Prysm κυκλοφόρησε με διορθώσεις [41]. Το δίκτυο συνέχισε να παράγει μπλοκ, κάτι που δείχνει γιατί ο σχεδιασμός των ανταμοιβών και των ποινών ενθαρρύνει την κατανομή των validators σε πολλούς διαφορετικούς clients [20].

6 Φεβρουαρίου 2024: το Solana σταματά για περίπου πέντε ώρες

Στις 6 Φεβρουαρίου 2024, στις 09:53 UTC, σταμάτησε η οριστικοποίηση μπλοκ στο Solana. Η αιτία ήταν σφάλμα στον χειρισμό προγραμμάτων που είχαν αναπτυχθεί με παλαιότερους φορτωτές, το οποίο οδηγούσε τους validators σε ατέρμονο βρόχο. Επειδή πάνω από το 95% του δεσμευμένου ποσού έτρεχε την ίδια έκδοση, σχεδόν όλοι σταμάτησαν στο ίδιο μπλοκ [42]. Η παραγωγή μπλοκ ξανάρχισε στις 14:57 UTC, μετά από αναβάθμιση στην έκδοση v1.17.20 και επανεκκίνηση του δικτύου [40][42].

Αρχές 2025: η διαρροή αδράνειας στο Holesky

Η ενεργοποίηση του Pectra στα δοκιμαστικά δίκτυα αποκάλυψε προβλήματα στους clients. Το δοκιμαστικό δίκτυο Holesky υπέστη εκτεταμένες διαρροές αδράνειας κατά την ανάκαμψή του, και οι validators που αποχώρησαν θα χρειάζονταν περίπου έναν χρόνο για να αφαιρεθούν πλήρως. Για τον λόγο αυτό δημιουργήθηκε νέο δοκιμαστικό δίκτυο, το Hoodi [43].

10 Σεπτεμβρίου 2025: slashing validators που χρησιμοποιούσαν το SSV

Στις 10 Σεπτεμβρίου 2025 εντοπίστηκαν δύο περιστατικά slashing σε validators που χρησιμοποιούσαν το SSV Network, μια τεχνολογία κατανεμημένων validators που μοιράζει τις αρμοδιότητες ενός validator σε πολλούς χειριστές. Στο δεύτερο περιστατικό τιμωρήθηκαν 39 validators της ίδιας ομάδας χειριστών [44]. Σύμφωνα με το SSV, η Ankr επιβεβαίωσε ότι η αιτία ήταν λάθος σε εσωτερική συντήρηση, που έτρεξε παράλληλα ένα δεύτερο αντίγραφο validator έξω από το SSV. Το SSV αναφέρει ότι το πρόβλημα δεν προήλθε από το ίδιο το πρωτόκολλο [44].

4 Δεκεμβρίου 2025: το σφάλμα του Prysm μετά το Fusaka

Λίγες ώρες μετά την ενεργοποίηση του Fusaka, που είχε προγραμματιστεί για τις 21:49 UTC της 3ης Δεκεμβρίου 2025 [22], οι κόμβοι Prysm εξάντλησαν τους πόρους τους επεξεργαζόμενοι ορισμένες επιβεβαιώσεις [45]. Στις εποχές 411.439 έως 411.480 χάθηκαν 248 από τις 1.344 θυρίδες (περίπου 18,5%), η συμμετοχή έπεσε στο 75% και οι validators έχασαν ανταμοιβές περίπου 382 ETH [46]. Το πρόβλημα ξεκίνησε περίπου πέντε ώρες μετά την ενεργοποίηση, δηλαδή γύρω στις 02:50 UTC της 4ης Δεκεμβρίου (δικός μας υπολογισμός: 47 εποχές × 6,4 λεπτά). Η ομάδα του Prysm έδωσε αρχικά προσωρινή ρύθμιση και στη συνέχεια μόνιμες διορθώσεις στις εκδόσεις v7.0.1 και v7.1.0 [45]. Η συμμετοχή δεν έπεσε κάτω από τα δύο τρίτα, οπότε το δίκτυο δεν έχασε την οριστικότητα [45].

Πόσοι έχουν τιμωρηθεί συνολικά

Τα slashing παραμένουν σπάνια, αλλά οι πηγές δεν συμφωνούν στον ακριβή αριθμό. Δημοσιεύματα του Σεπτεμβρίου 2025 ανέφεραν λιγότερους από 500 validators από το 2020 [47], ενώ άλλο δημοσίευμα της ίδιας εβδομάδας μετέφερε στοιχεία της MigaLabs για 525 [48].

Συνηθισμένες παρανοήσεις

«Αν πέσει ο κόμβος μου, θα χάσω τα νομίσματά μου». Όχι. Αν ένας validator είναι εκτός σύνδεσης, χάνει περίπου όσα θα κέρδιζε από τις ψήφους του, και για αποτυχία να προτείνει μπλοκ δεν υπάρχει καν ποινή [20]. Το slashing αφορά την υπογραφή αντικρουόμενων μηνυμάτων. Η εξαίρεση είναι η διαρροή αδράνειας, που ενεργοποιείται μόνο όταν όλο το δίκτυο μείνει πάνω από τέσσερις εποχές χωρίς οριστικοποίηση [20].

«Όλα τα δίκτυα proof of stake έχουν slashing». Όχι. Στο Cardano η ανάθεση δεν μπορεί να οδηγήσει σε slashing [24], και στο Solana το slashing δεν εφαρμόζεται σήμερα [34].

«Η απόδοση του staking είναι τόκος». Όπως είδαμε, το μεγαλύτερο μέρος της είναι νέα έκδοση [20]. Για όσους κάνουν staking αυξάνει το μερίδιό τους στο σύνολο, για όσους δεν κάνουν το μικραίνει.

«Το Merge μείωσε τα τέλη». Το ethereum.org το καταγράφει ρητά ως παρανόηση: τα τέλη εξαρτώνται από τη ζήτηση σε σχέση με τη χωρητικότητα του δικτύου, και το Merge δεν άλλαξε τις παραμέτρους που την καθορίζουν [2].

«Με το 51% αλλάζεις όλη την ιστορία». Για τα μπλοκ που έχουν ήδη οριστικοποιηθεί, η ανατροπή απαιτεί να καεί τουλάχιστον το ένα τρίτο του δεσμευμένου ETH [1]. Η πλειοψηφία μπορεί να επηρεάσει τα μη οριστικά μπλοκ, όχι να ξαναγράψει δωρεάν την οριστική ιστορία.

Τα ανοιχτά ερωτήματα

Η συγκέντρωση μέσω του liquid staking. Το liquid staking (ρευστό staking) είναι η υπηρεσία όπου ένας πάροχος δεσμεύει τα νομίσματα για λογαριασμό σας και σας δίνει ένα token που τα αντιπροσωπεύει και μπορείτε να το μεταπωλήσετε. Τον Μάιο του 2022, ο ερευνητής του Ethereum Foundation Danny Ryan υποστήριξε ότι τέτοια πρωτόκολλα «cannot safely exceed consensus thresholds» («δεν μπορούν με ασφάλεια να ξεπεράσουν τα όρια συναίνεσης») και συνέστησε στους επενδυτές να μην τοποθετούν κεφάλαια σε πρωτόκολλα που ξεπερνούν το 25% του δεσμευμένου ETH [49]. Το μερίδιο του μεγαλύτερου τέτοιου πρωτοκόλλου, του Lido, δεν μετράται με τον ίδιο τρόπο από όλους. Σύμφωνα με την ενημέρωση του ίδιου του Lido προς τους κατόχους του token του τον Φεβρουάριο του 2026, όπως τη μετέφερε το Spotedcrypto, ήταν 23% [50]. Το Bitget News το ανέφερε στο 19,4% στα μέσα Ιουλίου 2026 [51]. Και στις δύο μετρήσεις βρίσκεται κάτω από το όριο που πρότεινε ο Ryan, αλλά το ερώτημα του eastendtech από το 2011 παραμένει.

Μπορεί το proof of stake να δώσει πραγματικά κατανεμημένη συναίνεση; Ο Andrew Poelstra υποστήριξε το 2015 ότι η ιδέα του proof of stake ως φθηνού τρόπου για κατανεμημένη συναίνεση «is simply not workable» («απλώς δεν μπορεί να λειτουργήσει») [52]. Το κεντρικό του επιχείρημα είναι ότι ένα σύστημα που βασίζεται μόνο σε πόρους εσωτερικούς προς αυτό δεν μπορεί να αποφασίσει μόνο του ποια ιστορία ισχύει. Η πλευρά του Ethereum δεν αρνείται ότι χρειάζεται εξωτερική πληροφορία. Ο Buterin παραδέχτηκε το 2014 ότι οι νέοι κόμβοι χρειάζονται ένα πρόσφατο σημείο αναφοράς από κάποιον που εμπιστεύονται, και υποστήριξε ότι οι άνθρωποι είναι αρκετά καλοί στο να συμφωνούν σε κάτι τόσο απλό [7]. Η διαφωνία δεν είναι αν υπάρχει αυτή η εξάρτηση, αλλά αν είναι αποδεκτή.

Η πολυπλοκότητα ως κίνδυνος. Το ethereum.org αναγνωρίζει ότι το proof of stake είναι πιο σύνθετο και λιγότερο δοκιμασμένο [1]. Τα περιστατικά του 2023 και του 2025 δεν προήλθαν από αδυναμία της θεωρίας, αλλά από σφάλματα σε συγκεκριμένους clients [41][45]. Όσο περισσότερο ένας client κυριαρχεί, τόσο μεγαλύτερο το πιθανό πρόβλημα όταν κάνει λάθος.

Η άποψή μας στα CRYPTONEA 24 είναι ότι το proof of stake έχει δείξει ότι μπορεί να λειτουργεί σε μεγάλη κλίμακα και με ελάχιστη ενέργεια, αλλά όχι ότι μένει αποκεντρωμένο από μόνο του. Αυτό εξαρτάται από επιλογές που κάνουν καθημερινά οι κάτοχοι: πού δεσμεύουν, μέσω ποιου και με ποιο λογισμικό.

Οι κίνδυνοι για τον αναγνώστη

Ο πρώτος κίνδυνος είναι το λάθος κάποιου άλλου. Όταν αναθέτετε τη δέσμευση σε πάροχο, ο πάροχος χειρίζεται τα κλειδιά και τους κόμβους, και ένα λειτουργικό λάθος μπορεί να οδηγήσει σε slashing, όπως έδειξαν οι περιπτώσεις της Staked και της Ankr [37][44]. Το αν θα αποζημιωθείτε εξαρτάται από τον πάροχο, όχι από το πρωτόκολλο.

Ο δεύτερος είναι ο χρόνος. Στο Ethereum η έξοδος από το staking δεν είναι άμεση: στις 3 Οκτωβρίου 2026 η ουρά εξόδου ήταν περίπου δύο εβδομάδες και η σάρωση πρόσθετε 7,6 ημέρες [3]. Σε άλλα δίκτυα, όπως το Cosmos Hub, η αποδέσμευση ήταν σχεδιασμένη να διαρκεί τρεις εβδομάδες [25]. Σε αυτό το διάστημα η αξία του νομίσματος μπορεί να αλλάξει σημαντικά.

Ο τρίτος είναι οι μεσάζοντες. Με το liquid staking προσθέτετε τον κίνδυνο του smart contract και του token που λαμβάνετε, ενώ με το staking μέσω χρηματιστηρίου προσθέτετε τον κίνδυνο του ίδιου του χρηματιστηρίου. Επιπλέον, όσο περισσότερα κεφάλαια συγκεντρώνονται σε λίγους, τόσο μεγαλώνει ο κίνδυνος που περιέγραψε ο Danny Ryan [49].

Ο τέταρτος είναι η αραίωση. Αν κρατάτε ένα νόμισμα proof of stake χωρίς να το δεσμεύετε, η νέα έκδοση μικραίνει το μερίδιό σας στο σύνολο [20]. Η απόδοση του staking δεν είναι εγγυημένη και μειώνεται όσο αυξάνεται το συνολικό δεσμευμένο ποσό [20].

Ο πέμπτος είναι το λογισμικό. Ακόμη και χωρίς κακόβουλο επιτιθέμενο, σφάλματα σε clients έχουν προκαλέσει απώλειες ανταμοιβών και διακοπές [41][42][45]. Τέλος, οι κανόνες που αφορούν τα κρυπτονομίσματα και το staking μπορεί να αλλάξουν.

Πηγές

1. P: ethereum.org, Proof-of-stake (PoS), ethereum.org/developers/docs/consensus-mechanisms/pos, Αύγουστος 2026 (πηγή του έργου)
2. P: ethereum.org, The Merge, ethereum.org/roadmap/merge, πρόσβαση Οκτώβριος 2026 (πηγή του έργου)
3. S: Validator Queue (δεδομένα beaconcha.in), Ethereum Validator Queue, validatorqueue.com, Οκτώβριος 2026
4. P: Lamport, Shostak, Pease, The Byzantine Generals Problem, ACM TOPLAS 4(3), lamport.azurewebsites.net/pubs/byz.pdf, Ιούλιος 1982
5. P: Buterin, Hernandez, Kamphefner, Pham, Qiao, Ryan, Sin, Wang, Zhang, Combining GHOST and Casper, arxiv.org/abs/2003.03052, Μάρτιος 2020 (πηγή του έργου)
6. P: King, Nadal, PPCoin: Peer-to-Peer Crypto-Currency with Proof-of-Stake, decred.org/research/king2012.pdf, Αύγουστος 2012 (πηγή του έργου)
7. P: Vitalik Buterin, Ethereum Foundation Blog, Proof of Stake: How I Learned to Love Weak Subjectivity, blog.ethereum.org/2014/11/25/proof-stake-learned-love-weak-subjectivity, Νοέμβριος 2014 (πηγή του έργου)
8. P: bitcointalk, Proof of stake instead of proof of work, bitcointalk.org/index.php?topic=27787.0, Ιούλιος 2011
9. P: ethereum.org, Proof-of-stake FAQs, ethereum.org/developers/docs/consensus-mechanisms/pos/faqs, πρόσβαση Οκτώβριος 2026 (πηγή του έργου)
10. S: Wikipedia, Peercoin, en.wikipedia.org/wiki/Peercoin, πρόσβαση Οκτώβριος 2026
11. P: Buterin, Griffith, Casper the Friendly Finality Gadget, arxiv.org/abs/1710.09437, Οκτώβριος 2017 (πηγή του έργου)
12. P: ethereum.org, Ethereum Glossary, ethereum.org/glossary, πρόσβαση Οκτώβριος 2026 (πηγή του έργου)
13. P: ethereum.org, Block proposal, ethereum.org/developers/docs/consensus-mechanisms/pos/block-proposal, πρόσβαση Οκτώβριος 2026 (πηγή του έργου)
14. S: An Event Study of the Ethereum Transition to Proof-of-Stake, arxiv.org/abs/2210.13655, Οκτώβριος 2022
15. P: Etherscan, Block 15537394, etherscan.io/block/15537394, Σεπτέμβριος 2022
16. P: beaconcha.in, Block 15537394, beaconcha.in/block/15537394, Σεπτέμβριος 2022
17. P: beaconcha.in, Slot 4700013, beaconcha.in/slot/4700013, Σεπτέμβριος 2022
18. P: Ethereum Foundation Blog, Pectra Mainnet Announcement, blog.ethereum.org/2025/04/23/pectra-mainnet, Απρίλιος 2025 (πηγή του έργου)
19. P: ethereum.org, Pectra, ethereum.org/roadmap/pectra, Μάιος 2025 (πηγή του έργου)
20. P: ethereum.org, Proof-of-stake rewards and penalties, ethereum.org/developers/docs/consensus-mechanisms/pos/rewards-and-penalties, Απρίλιος 2026 (πηγή του έργου)
21. P: Lido, LIP-27: Ensuring Compatibility with Ethereum's Pectra Upgrade, github.com/lidofinance/lido-improvement-proposals/blob/develop/LIPS/lip-27.md, πρόσβαση Οκτώβριος 2026 (πηγή του έργου)
22. P: Ethereum Foundation Blog, Fusaka Mainnet Announcement, blog.ethereum.org/2025/11/06/fusaka-mainnet-announcement, Νοέμβριος 2025 (πηγή του έργου)
23. P: Ethereum Foundation Blog, Glamsterdam Testnet Announcement, blog.ethereum.org/2026/09/17/glamsterdam-testnet-announcement, Σεπτέμβριος 2026 (πηγή του έργου)
24. P: Cardano Developer Portal, Staking, developers.cardano.org/docs/developers/curriculum/staking-governance/staking, πρόσβαση Οκτώβριος 2026 (πηγή του έργου)
25. P: Cosmos, Genesis Parameters, github.com/cosmos/mainnet/blob/master/params/README.md, πρόσβαση Οκτώβριος 2026 (πηγή του έργου)
26. P: Anza, Stake Delegation and Rewards, docs.anza.xyz/consensus/stake-delegation-and-rewards, πρόσβαση Οκτώβριος 2026 (πηγή του έργου)
27. S: Chorus One, Solana Staking Economics Primer, medium.com/chorus-one/solana-staking-economics-primer-91143e5c9c79, Φεβρουάριος 2021
28. S: Etherscan Blog, Battle-Testing Ethereum's Finality, medium.com/etherscan-blog/battle-testing-ethereums-finality-8909ac1b8ab1, Ιούνιος 2023
29. S: ForkLog, Alpenglow Begins Activation Phase in Solana Testnet, forklog.com/en/alpenglow-begins-activation-phase-in-solana-testnet, Σεπτέμβριος 2026
30. P: Solana Foundation, Alpenglow, solana.com/upgrades/alpenglow, Σεπτέμβριος 2026 (ενημέρωση) (πηγή του έργου)
31. P: Cardano Docs, Cardano nodes, docs.cardano.org/about-cardano/learn/cardano-node, πρόσβαση Οκτώβριος 2026 (πηγή του έργου)
32. P: Cardano Developer Portal, Consensus & Staking, developers.cardano.org/docs/operate-a-stake-pool/basics/consensus-staking, πρόσβαση Οκτώβριος 2026 (πηγή του έργου)
33. S: GridPlus Docs, Proof of History, docs.gridplus.io/blockchain-basics/solana/proof-of-history, πρόσβαση Οκτώβριος 2026
34. S: Helius, Solana Staking Simplified, helius.dev/blog/solana-staking-simplified-guide-to-sol-staking, Δεκέμβριος 2024
35. P: CCRI (ανάθεση ConsenSys), The Merge: Implications on the Electricity Consumption and Carbon Footprint of the Ethereum Network, 4795067.fs1.hubspotusercontent-na1.net/hubfs/4795067/CCRI-ETH-Report-2022.pdf, Σεπτέμβριος 2022
36. S: HOKANEWS, Ethereum Staking Hits Record 34% of Supply, hokanews.com/2026/08/ethereum-staking-hits-record-34-of.html, Αύγουστος 2026
37. P: Staked, February 2 ETH2 slashing event: Post-mortem, blog.staked.us/blog/eth2-post-mortem, Φεβρουάριος 2021
38. S: Protos, CHART: Solana survived six years of near-death experiences, protos.com/chart-solana-survived-six-years-of-near-death-experiences, Μάρτιος 2026
39. S: The Block, Solana confirms outage on mainnet, engineers are investigating, theblock.co/post/276174/solana-major-outage-mainnet-beta, Φεβρουάριος 2024
40. P: Solana Status, Incident History, status.solana.com, πρόσβαση Οκτώβριος 2026 (πηγή του έργου)
41. P: Offchain Labs (Prysm), Post-Mortem Report: Ethereum Mainnet Finality (05/11/2023), medium.com/offchainlabs/post-mortem-report-ethereum-mainnet-finality-05-11-2023-95e271dfd8b2, Μάιος 2023 (πηγή του έργου)
42. P: Solana (Anza), 02-06-24 Solana Mainnet Beta Outage Report, solana.com/news/02-06-24-solana-mainnet-beta-outage-report, Φεβρουάριος 2024 (πηγή του έργου)
43. P: Ethereum Foundation Blog, Protocol Announcements, blog.ethereum.org/category/protocol, 2025 (πηγή του έργου)
44. P: SSV Network, Post-Mortem: September 10th, 2025 Slashing Incident, ssv.network/blog/slashing-post-mortem-september-2025, Σεπτέμβριος 2025 (πηγή του έργου)
45. S: crypto.news, What broke Ethereum's Fusaka upgrade? Prysm post-mortem reveals the cause, crypto.news/what-broke-ethereums-fusaka-upgrade, Δεκέμβριος 2025
46. S: COINOTAG (μέσω Bitcoin Ethereum News), Ethereum Prysm Fusaka Mainnet Postmortem, bitcoinethereumnews.com/ethereum/ethereum-prysm-fusaka-mainnet-postmortem-42-epoch-window-shows-18-5-missed-attestations-and-382-eth-lost-in-validator-rewards, Δεκέμβριος 2025
47. S: UNLOCK Blockchain, Ethereum Hit by Rare Mass Slashing, 39 Validators Penalized, unlock-bc.com/148610/ethereum-hit-by-rare-mass-slashing-39-validators-penalized, Σεπτέμβριος 2025
48. S: The Coin Republic, Ethereum Completes Biggest Validator Slashing in Proof-of-Stake Era, thecoinrepublic.com/2025/09/12/ethereum-completes-biggest-validator-slashing-in-proof-of-stake-era-details, Σεπτέμβριος 2025
49. P: Danny Ryan, The Risks of LSD, notes.ethereum.org/@djrtwo/risks-of-lsd, Μάιος 2022 (πηγή του έργου)
50. S: Spotedcrypto, Lido Liquid Staking TVL: Why It's Now Ethereum's Largest Validator, spotedcrypto.com/lido-largest-ethereum-validator, Σεπτέμβριος 2026
51. S: Bitget News, Ethereum's staking ratio hits all-time high of 34%, bitget.com/news/detail/12560605524245, Ιούλιος 2026
52. P: Andrew Poelstra, On Stake and Consensus, download.wpsoftware.net/bitcoin/pos.pdf, Μάρτιος 2015

Το άρθρο είναι εκπαιδευτικό και παρέχει γενική πληροφόρηση. Τα δεδομένα στα κρυπτονομίσματα αλλάζουν γρήγορα, γι' αυτό επαληθεύστε τα πριν προχωρήσετε σε οποιαδήποτε ενέργεια με βάση όσα διαβάσατε εδώ. Δεν αποτελεί χρηματοοικονομική συμβουλή.